De oceaan kent geen hokjes

De oceaan kent geen hokjes

En ineens ben je 49, ben je niet meer de jongste vrouw aan de tafel, maar een van de gatekeepers geworden waar je een half werkend leven tegen hebt gestreden. Want je wordt gevraagd om in Boekblad iets te schrijven over de stand van zaken aangaande diversiteit in het letterenlandschap. Je wordt daarvoor gevraagd omdat je de oprichter en directeur bent van Read My World (RMW). Een literatuurfestival dat al veertien jaar werkt met een simpele formule: we vragen aan mensen van elders wat er wat hen betreft in hun regio literair en politiek op het spel staat. Zij dragen ‘hun’ mensen aan en wij, hier in Amsterdam met een meertalig team, vertalen het werk naar een context die we in nauwe samenspraak met deze curatoren en hun aangedragen mensen, zelf scheppen. Een aanvulling op het hele landschap, een nieuwe tafel, een eigen tafel naast alle andere tafels in de woonkamer die Nederland heet.

Het zaadje voor deze manier van werken werd geplant in 2010, toen ik in Ramallah de Palestijnse dichter Asmaa Azaizeh ontmoette. Haar antwoord op mijn vraag waarom zij dacht dat wij hier in het Westen vooral de grote Palestijnse Verzetsdichters (Mahmoud Darwish, bijvoorbeeld) kenden, was even simpel als ontluisterend: ‘Jullie vertalen en geven werk uit van mensen waarvan je denkt dat het verkocht kan worden omdat het een beeld bevestigt dat jullie van ons kennen: strijders, mensen met een eenduidig verhaal die je ofwel op een voetstuk moet hijsen vanwege de strijd ofwel als slachtoffer ziet van een andere kant van dit verhaal. Maar dat wij ménsen zijn met alle tegenstrijdigheden, complexiteiten die er ook bestaan, daar lijkt bij jullie geen ruimte voor te zijn.’

“De geïnternaliseerde drift van de Westerse mens om alles meetbaar te willen maken (..) met het oog op een overzichtelijk verdienmodel.”

Ik was geraakt door haar woorden en ik denk dat haar observatie een perfecte illustratie is van een van de meest heftige erfenissen van het kolonialisme: de geïnternaliseerde drift van de Westerse mens om alles meetbaar te willen maken om vervolgens over te gaan tot het categoriseren met het oog op een overzichtelijk verdienmodel.

En ondanks dat er steeds meer aandacht komt voor de geschiedenis van een koloniaal verleden en de doorwerking (schuld, schaamte, strijd en solidariteit) ervan in het heden, blijft de drang naar hokjes, naar efficiëntie, prevaleren boven dat wat er echt toe doet: het delen van, het toegang bieden tot, het verbinden van: gelaagde VERHALEN vanuit de hele wereld, omdat deze planeet nu eenmaal het enige huis is dat we delen.

Juist daarom koketteer ik bewust met het idee dat RMW het meest inefficiënte festival van in ieder geval Nederland is. Niet als pose, maar als keuze. Inefficiënt in tijd, in aandacht. Inefficiënt omdat we weigeren te doen alsof literatuur alleen overdraagbaar is wanneer ze al herkenbaar is, en voor wie dan?

Misschien is dat de echte inzet. Niet diversiteit als afvinklijst, maar ruimte voor complexiteit die zich niet laat reduceren. Niet één tafel, maar meerdere tafels. En soms ook: tafels die niet netjes in de woonkamer passen.

“Ik koketteer bewust met het idee dat Read My World het meest inefficiënte festival van Nederland is.”

Precies vanuit dat inzicht is het thema van dit jaar ontstaan. Niet als slogan, maar als poging om een andere verhouding tot afstand en verbondenheid te formuleren: Oceanic Solidarity. Met schrijvers uit West-Papoea en de Molukken, waar water geen grens is die scheidt, maar een gedeelde, soms gewelddadige, altijd levende ruimte die verbindt wat politiek en geschiedenis uit elkaar hebben getrokken. Een poging om niet alleen te spreken over verbinding, maar haar ook te laten ontstaan in de frictie van stemmen die niet in één verhaal opgaan. De oceaan kent immers geen hokjes.

Willemijn Lamp is mede-oprichter en artistiek directeur van het festival Read My World dat dit jaar van 10 tot en met 12 september plaatsvindt in de Tolhuistuin in Amsterdam. Tickets via readmyworld.nl